–
Het Pander E reproductie project

De Fokker D.VII tekeningen
The Fokker D.VII plans

Hoe ontwerp ik een klein sportvliegtuig?

In de veertiger jaren is een groot aantal technische luchtvaartboeken uitgegeven. De Nederlandstalige lesboeken werden geschreven door vliegtuigbouwkundig ingenieurs met als doel: lesmateriaal om studenten in het nijverheidsonderwijs kennis te laten maken met de vele aspecten van de vliegtuigtechniek. Onderwerpen als: Vliegtuigmotoren, Electrische installaties, Vliegtuigmaterialen en Vliegtuigprestaties werden gedetailleerd behandeld. Hoewel gedateerd natuurlijk, is deze bibliotheek nog steeds van belang om de toenmalige stand van de vliegtuigtechniek te beter begrijpen. Voor mensen die zich tegenwoordig met oudere vliegtuigen bezig houden, restaurateurs en reproductiebouwers, zijn deze boeken een bron van theoretische en praktische kennis.

Een leuk boekje springt daar tussenuit. Ing. H.A. Salters schreef ‘Hoe ontwerp ik een klein sportvliegtuig?’ In gedachten moet de schrijver een licht sportvliegtuig hebben gehad, éénpersoons met het populaire Walter Micron lijnmotortje. Deze krachtbron werd toen al in meerdere sportvliegtuigen toegepast.

In zijn boek behandelt Salters de vele aspecten die bij het ontwerp komen kijken. Salters zet in de inleiding al meteen het doel van het verhaal uiteen: ‘Het doel en de eischen’. Eerst worden de uitgangspunten van het fictieve ontwerp uit de doeken gedaan. Het moet een eenpersoonsvliegtuig zijn met een maximale snelheid van ca. 200 km/uur. De minimale snelheid moet rond de 90 km/uur liggen, landingssnelheid 80 km/uur. Tot slot moet het vliegtuig 4,5 uur in de lucht kunnen blijven. In de vervolghoofdstukken gaat de schrijver diep in op de gewichten, zwaartepuntberekingen,en vliegprestaties. Kortom het complete voorontwerp-verhaal.

Aan het eind van het boek is een uitvouwblad met een drie-aanzichten tekening opgenomen. Salters gaf zijn ontwerp prominente stroomlijnkappen om de landingsgestelpoten. Een beetje zoals die te vinden waren op de Engelse Miles ontwerpen uit die tijd. De maatschets en vooral de zijaanzicht tekening geven verbazend veel details weer. Hoewel het boek geen constructie-tekeningen bevat, dat was ook niet de opzet, is op basis van de zij-aanzicht tekening vrij gemakkelijk de onderliggende constructie te (her)con- strueren. Salters geeft aan dat hij uitging van een geheel houten vliegtuig. De romp en vleugel zouden met triplex bekleed worden. Dit moet in een semi-monocoque romp resulteren en daarmee een mooi gladde afwerking, zoals die van de Pander E.

Het boek liet op de levendige omslag een heuse illustratie van het ontwerp zien. De schrijver had meteen maar een zelfbedachte registratie toegekend: PH-ZUS. Met zijn stoere blauwe beschildering zag de kist er zelfs nog aantrekkelijk uit ook. Het bleef bij een fantasie ontwerp, ter ondersteuning van de inhoud van het boek. Een PH-ZUS is nooit opgestegen vanaf de grasbaan van een Nederlands vliegveld.

Droom even met me mee! Hoe leuk zou het zijn om eens de werkelijke bouw van zo’n theoretische vingeroefening te ondernemen? Om eens Salters tekening om te zetten in een set nieuwe constructietekeningen, de benodigde bouwmaterialen in te slaan en hard te gaan bouwen. Omdat de voorgestelde bouwwijze voor een deel uit de tekst valt op te maken is het bedenken van een reproduceerbare vliegtuigconstructie maar een koud kunstje.

Salters had meer talenten. In 1951 kwam hij met een driewieler. De auto was een vroege hybride. Hij werd voort bewogen door een motor van 75 pk, maar op gang te komen moest de bereider op de (fiets)pedalen gaan staan. Topsnelheid was 36 km (zonder trappen).

De Grunau 8, het oudste Nederlandse zweefvliegtuig weer in de lucht

“Wel uit het oog, maar niet uit het hart”, zou een aardige variant op het bekende gezegde zijn. Onlangs kwam ik weer oog in oog te staan met een oude bekende.
Geen persoon, maar een van de vliegtuigen die ik bezat. Nu is “vliegtuig” een wat zware term voor het restauratieproject dat ik mocht overnemen van een kennis. In mijn Fokker tijd sprong ik, met toestemming van mijn afdelingschef, soms bij om als rondlei- der groepen belangstellenden ‘van buiten’ te laten zien hoe men vliegtuigen bouwt.
Hein Schwing was de man die als pr-medewerker zo nu en dan op mij kon rekenen als tijdelijke rondleider. Bij grote groepen namen we ieder een deel voor onze rekening. Hein was in zijn vrije tijd ook betrokken in de zweefvliegerij. Eens vertrouwde hij me toe dat hij ergens een historisch zweefvliegtuig opgeslagen had liggen. Hij hoopte de kist weer eens vliegend te maken. Maar hij leek ook te twijfelen aan zijn eigen woorden. Met wat overredingskracht en wat extra keren bijspringen als rondleider kon ik de eigenaar van de zwever worden.
Ik haalde de Grunau 8 uit 1937 uit de opslagruimte op. “Het is goed dat je komt, anders hadden we dat oud hout opgestookt” vertrouwde de beheerder mij toe. Met de restanten, bestaande uit de romp, de losse staartdelen en slechts één vleugeldeel van de PH-70 reed ik naar huis. De inschrijving in het luchtvaartregister was al in 1972 doorgehaald.

De Grunau 8 is een tweepersoons vliegtuig, helemaal van hout gemaakt. Het is een tandemzitter, dus men zit achter elkaar in de nauwe romp. De achterste inzittende moet zich onder de vleugel door de romp in zien te wurmen. Gelukkig is er een kleine deur in de linker zijkant aangebracht. Dat is veelal de plek van de weinig benijdenswaardige vlieginstructeur.

De Grunau serie, waarvan de Baby de bekendste is, is ontworpen door Edmund Schneider en stamt uit de dertiger jaren. De Baby is een eenpersoons vliegtuig, de ‘8’ is de enige tweepersoons uitvoering geweest. Echter de PH-70 is niet in een Duitse vliegtuigfabriek gebouwd, maar in het Overijsselse Deventer. Dat zit zo: de zweefvliegclub op vliegveld Teuge had al twee Grunau 8’en gekocht (de PH-32 en PH-66) en kreeg behoefte aan zo’n extra tweezitter. Het verhaal gaat dat men een zwevende HTS student verzocht nieuwe bouwtekeningen te maken met de twee andere vliegtuigen als voorbeeld.
Daarmee kon de firma NV Vliegtuigbouw in Deventer aan de slag gaan om het vliegtuig te bouwen. De eerste vlucht vond plaats op 20 juli 1937.
In 1951 zat de tijd voor de PH-70 bij de Vliegclub Teuge er op en in 1961 werd Hein Schwing de nieuwe eigenaar. Stille opslag volgde. Enige tijd heeft de Grunau nog in de Aviodome op Schiphol-Centrum tentoongesteld gelegen.
Eenmaal in mijn werkplaats en -gelukkig- in het bezit van de oude bouwtekeningen schreef ik het restauratieproject in bij de NVAV en werd mij Hans Regeer als projectbegeleider toegewezen. Hans had al uitmuntende diensten bewezen bij mijn eerdere Aeronca 7AC Champion restauratieproject (PH-FUN). Hans had toegezegd om in zijn eigen werkplaats in Oss de romp en staartdelen onder- handen te nemen. Het maken van nieuwe vleugels bleef dus voor mij over. In 1985 kwamen de originele tekeningen weer boven water (bij Ir. C.W.A. Oyens) en sedert 23/09/88 is het toestel als NVAV project no. 70(!) weer aangemeld bij de RLD voor herbouw.
Na enkele jaren werken en na het aanmaken van vele nieuwe vleugelcomponenten, zoals de ribben en de liggers, vroegen andere projecten mijn aandacht. Het werk aan de Grunau verliep in een traag, maar gestaag tempo. Nieuwe vleugelribben en liggers maken voor beide nieuwe vleugelhelften was de eerste prioriteit. De meegenomen vleugel was ooit met caseïne lijm gelijmd en de hechting was zodanig achteruit gegaan dat onderdelen waren losgetrild tijdens het transport. Daarmee was de vraag of de vleugel nog luchtwaardig verklaard zou worden meteen beantwoord. Nee, dus.
De romp was in piekfijne staat: alle lijmverbindingen waren door een laag lak bedekt geweest, waardoor er geen vocht bij kon, en dus geen verwoestende schimmel kon toeslaan. In overleg met Hans werd besloten dat hij, als de nieuwe eigenaar, de Grunau zou afbouwen. Vele avonden heeft hij met zijn medebouwers doorgewerkt.
Abrupt kwam daaraan een einde toen Hans overleed. Wat nu te doen met het restauratieproject?
Dat moest toch doorgaan en worden afgerond. Terug halen naar mijn werkplaats was niet verstandig. Het Pander E reproductieproject vraagt al mijn tijd en aandacht. De oplossing werd gevonden door de overdacht van de kist aan de Aeroclub Salland. En daar stond bij mijn bezoek de romp letterlijk te glimmen. De oude witte verflaag was al in Oss verwijderd en nu had men er een laag blanke lak overheen gezet. Als nieuw! Naast de romp stond een degelijke bouwmal voor de nieuwe vleugels. Het projectteam, dat wekelijks bij elkaar komt, had zichtbare vorderingen gemaakt. De toekomst en de uiteindelijke afbouw van de PH-70 lijkt verzekerd en dat geeft mij een gerust gevoel.

De vleugeldelen van de Grunau 8 zijn helemaal van hout gemaakt. Met twee opgebouwde liggers, waaroverheen de (vakwerk)ribben geschoven zijn. Vrij zwaar uitgevoerde diagonaal verstaging geven de vleugel een grote stijfheid. Een linnen bekleding en een aantal lagen spanlak (dope) werken de vleugel af.

De levensloop van Grunau 8 PH-70, zoals opgetekend in Het Geheugen van Teuge door Roy Wassink.

  • Gebouwd door NV Vliegtuigbouw, Deventer.
  • 20/07/37 Eerste vlucht.
  • 06/08/37 Centrale Vliegschool,Teuge.
  • 27/05/50 Vliegclub Teuge, Deventer.
  • 04/06/51 Vliegclub Teuge, Deventer
  • Het toestel is in de seizoenen
  • ’51 en ’52 niet gebruikt ‘aangezien een lierstart met een neushaak zich niet loont’ en de club niet over een sleeptoestel beschikte.
  • 01/09/52 Kwam er RLD toestemming om het toestel van een zwaartepuntshaak te voorzien.
  • 1955 Beschadigd.
  • 01/07/61 Verkocht aan H. Schwing, Rijsenhout (niet op BvI vermeld).
  • 24/09/61 Buiten gebruik gesteld.

Anthony Fokker priegelde met papier en paperclips

Slaapkamers zijn het privé-domein van de jeugd. De slaapkamer is het rustige oord waar je je in kan terug trekken. Poppenhuizen en knutselhoeken, voor ieder kind is de slaapkamer de plek waar je je zelf kunt uitleven in de eigen belangstelling en hobby. En dat in alle rust, niet gestoord door anderen. In hoeveel slaapkamers zullen in de loop van de tijd niet de meest wilde ideeën bij elkaar gefantaseerd zijn?
Anthony Fokker moet daarop geen uitzondering zijn geweest. Volgens de vertellingen moet hij op jonge leeftijd in zijn ouderlijk huis aan de Kleine Houtstraat in Haarlem ook de zolder in bezit hebben genomen. Daar kon hij zijn ontluikende fantasieën ontwikkelen en uitproberen. Als het maar technisch van aard was dan kon hij daarmee met volle aandacht bezig zijn. Zo moet hij ook van stevig papier en celluloid allerlei vliegtuigmodelletjes hebben gemaakt die, zoals hij hoopte, de zolder in de volle lengte zouden over vliegen. Steeds weer knipte hij een nieuw model uit, ‘die het nu wel moet doen’.
Om het model zijn juiste balans te geven schoof hij een paperclip (ja, die waren er al in die tijd) over de neus van zijn vliegmachine.
Dit moet een waargebeurd verhaal zijn geweest want er zijn foto’s van zijn vliegknutsels overgebleven.

‘Tonny’ Fokker moet goed gekeken hebben naar de vliegverrichtingen van de helden uit zijn tijd. Naar hoe een effectief vliegtuig er uit zou moeten zien was nog de grote vraag. Dat was nog de tijd –begin vorige eeuw- dat pioniers, allen eigenlijk stuk voor stuk amateur vliegtuigbouwers, letterlijk met vallen en opstaan hun vliegtuig ontwerp verbeterden. Was het eendvliegtuig (canard) met het hoogteroer vooraan het antwoord? Moet de vleugel een ronde cirkel zijn of toch recht van vorm? En hoeveel vleugels zijn eigenlijk genoeg om te kunnen vliegen? Zo’n beetje alle uitvoeringen zijn in de begintijd geprobeerd. Met wisselend succes.

Toen Louis Bleriot in 1909 met zijn model XI de wereld versteld liet staan doordat hij het Engelse Kanaal, of La Manche voor zijn landgenoten, over vloog begon men de configuratie van motor, vleugel en staart in die volgorde als de meest geschikte uitvoering te beschouwen. Die opzet werd de decennia die erop volgenden als maatstaf gehouden. Met hier en daar wat uitzonderingen op het thema, maar dat weet iedereen.
Het is opmerkelijk dat de jonge Anthony Fokker een model sneed dat in principe die vorm al volgde. De paperclip was de motor en het model had een vleugel en een soort van staart. De vorm van de staart kwam later terug in zijn Fokker Spin.
Fokker was een pienter baasje die het ver zou schoppen.
In het logo van levend luchtvaart verleden verwerkte ik Anthony’s geesteskind

Veel grote vliegtuigbouwers zijn klein begonnen

Met een eigen ontwerp van een vliegtuig. Letterlijk en figuurlijk met vallen en opstaan. Amateur vliegtuigbouwersvan het eerste uur. Anthony Fokker en Frits Koolhoven hebben Nederland naderhand op de wereldkaart gezet als vliegtuigfabrikanten van formaat. De amateur vliegtuigbouw is een wereldwijde bezigheid geworden. In ons land waren Cor Dijkman-Dulkes en Hans van der Berg (en velen daarvoor), die met zelfontworpen vliegtuigen en met wisselend succes probeerden los te komen van de grond, de grote kwartiermakers. Het idee om een eigen vliegtuig te bouwen leefde ook hier bij veel mensen. Toen enkele ondernemende lieden elkaar eenmaal hadden gevonden was de Nederlandse Vereniging van Amateur Vliegtuigbouwers (NVAV) al gauw een feit. De NVAV bestaat intussen ruim 50 jaar. En het resultaat mag gezien worden. Vele projecten van bouwende leden hebben intussen een Bewijs van Luchtwaardigheid ontvangen. En de lijst met lopende projecten is lang en gevarieerd.

Ik schreef en publiceerde het boek over de amateurvliegtuigbouw om twee redenen. Ten eerste om deze boeiende bezigheid in een breed kader te beschrijven. Dus wordt in gegaan op de vroege amateurvliegtuigbouw in Nederland en in andere landen van de wereld. De technische ontwikkelingen en de mensen daarachter, de veiligheid van zelfgebouwde vliegtuigen en er wordt zelfs een snelle blik geworpen in toekomstige ontwikkelingen. Daarnaast geeft het boek een kijkje in wat in ons land op dat gebied zich nu afspeelt. De hoogtepunten (en dieptepunten), de organisatie van de NVAV, een collage van vliegtuigbouw projecten en de contacten met de certificerende overheid. Een overzicht van vliegtuigtypen, die in ons land als bouw-, restauratie- of replicaproject zijn ondernomen, ontbreekt ook niet.

Ook een eigen boek ontvangen?

De NVAV heeft het jubileumboek als cadeautje aan haar leden gestuurd. Daarnaast hebben tal van mensen buiten de vereniging, zoals overheidsinstanties en de luchtvaartmedia, een exemplaar ontvangen.
Het boek is te koop en te bestellen in de AviationMegastore (aviationmegastore.com)
en bij Flash Aviation (flash-aviation.nl).

Pionier Hans van der Berg, een van de amateurbouwers van het eerste uur, bij zijn Staalvogel. Zijn kist ging
letterlijk ‘van de wal in de sloot’. Daarna is Hans gestopt met het bouwen van vliegtuigen.